Lewis Valentine

Bydd gwaith newydd Iain Chambers’ ar gyfer LLAWN yn talu teyrnged i Lewis Valentine, gweinidog o Fedyddwr ac ymgyrchydd dros heddwch a chwaraeodd rhan flaenllaw mewn sefydlu Cenedlaetholdeb Cymreig. Defnyddiai cyfansoddiad Iain recordiadau maes o Landudno gyfochr â organ y Tabernacl – y capel lle roedd Valentine yn weinidog rhwng 1920 a 1946 – mewn darn sy’n tynnu ar emyn adnabyddus ysgrifennodd Valentine, Dros Cymru’n Gwlad.

Cefndir
Yn aml byddai yna wrthdaro sain yn y Tabernacl ar y Sul rhwng y ddau gynulleidfa – Y Saeson a’r Cymry – yn digwydd ar y cyd (y canu Cymraeg enillodd y dydd, wrth gwrs). Roedd cynulleidfa Valentine yn un o’r mwyaf ac y mwyaf dylanwadol yng Ngogledd Cymru – yr oedd yn bregethwr adnabyddus ar draws Cymru.

Dychwelodd Lewis Valentine o’r Rhyfel Byd 1af fel heddychwr ymroddedig oedd yn benderfynol o gynnau cenedlaetholdeb yn y Cymry. Yn 1925, cwrddodd â Saunders Lewis a D J Williams gyda’r bwriad o sefydlu plaid Cymreig i wasanaethu y Cymru Cymraeg.

Bryd hynny, roedd heddychaeth yn gryfach yng Nghymru nac yn unrhyw rhan arall o Brydain. Gwrthwyneba’r Cymry yn gryf i gynlluniau’r llywodraeth yn Llansteffan o filwroli un o’r llefydd mwyaf heddychlon a phrydferth yn y wlad.

Yn 1936, dymchwelwyd un o dai hynafol mwyaf pwysig Gogledd Cymru, Penyberth – a ddisgrifwyd fel y Lindisfarne Cymraeg – er mwyn adeiladu ysgol fomio ar y safle.

Anwybyddodd Llansteffan protestiadau ffyrnig y Cymry i’r dymchwel ac i’r ras i arfogi’r awyr, ac oherwydd y teimlai Valentine mor gryf am hyn, aeth ati gyda Lewis a Williams i roi siediau a swyddfeydd ar safle adeiladu’r RAF ym Mhenyberth ar dân er mwyn tynnu sylw at yr achos.

Treuliodd y tri ohonynt 9 mis yn y carchar ar ôl achos llys yn yr Old Bailey, lle gwaherddir i ddau ohonynt siarad Cymraeg. Cafodd y tri groeso tywysogaidd gan dorf o 15,000 pan ddychwelsant i Gaernarfon.

Wedi’r Ail Ryfel Byd, parhaodd Lewis Valentine i bregethu, er na lleihau oedd y cynilleidfaoedd: ’Rydym yn tystio Cymru’n dod yn fwyfwy anghrefyddol bob blwyddyn, ac mae ei gafael ar Gristnogaeth yn fain iawn’. O fewn y cyddestyn yma yr ysgrifennodd Dros Cymru’n Gwlad, yr emyn y mae fwyaf adnabyddus amdano, wedi ei osod i’r dôn Finlandia gan Sibelius – buodd brywdr y Ffindir am annibyniaeth yn ysbrydoliaeth i Valentine.

16 munud

Mewn Peiriant Ymdrochi ar y Promenâd (Ger y Bandstand) 11.00yb-6.00yh Sad 24 a Sul 25 Medi.